Jest to szlak rowerowy.
Dystans: 58 km.
Szlak łączy w sobie zabytki architektoniczne z pięknem puszczańskiej przyrody. Na szlaku możemy podziwiać wsie o zachowanym pierwotnym układzie przestrzennym, drewnianą architekturą i obiektami sakralnymi (z których głównie są to drewniane i murowane cerkwie prawosławne). W miejscowościach znajdują się muzea, skanseny, galerie i izby regionalne. W wielu punktach na szlaku można uczestniczyć w atrakcyjnych imprezach kulturalnych. Trasa po stronie białoruskiej prowadzi przez fragment dawnej tzw. „drogi królewskiej” otwartej przez cara Mikołaja II w 1903 roku. Przy drodze można podziwiać oryginalne mostki i balustrady z czasów carskich.
Trasa prowadzi przez powiat hajnowski. Znaczną jego część stanowi Puszcza Białowieska (około 38 % procent powierzchni powiatu). Szlak, oprócz trasy podstawowej, ma dwie trasy alternatywne (obie oznaczone kolorem niebieskim), jedno odgałęzienie (zielony szlak) i dwa odcinki łącznikowe (oba oznaczone kolorem czarnym).
Narew - wieś o układzie przestrzennym z XVI w., z zachowanym rynkiem w centrum (obecnie jest placem-skwerem).
Narew była miastem od 1514 r. (prawa miejskie nadał jej Zygmunt Stary) do 1934 r. W 1529 r. król przyznał
miastu prawo posiadania komory celnej. W tym czasie Narew była znaną osadą portową żeglugi rzecznej przy
ważnym szlaku handlowym z Wilna i Grodna do Bielska Podlaskiego i Brześcia, a dalej - do Lublina i Krakowa.
Do głównych zakątków Narwi należą: drewniany kościół rzymskokatolicki pw. św. Stanisława bp. i Wniebowzięcia
Najświętszej Marii Panny z 1775 r. (stanowi dziś jeden z najcenniejszych zabytków drewnianego budownictwa
sakralnego regionu), prawosławna cerkiew drewniana pw. Podwyższenia Krzyża Świętego z XIX w. oraz murowana
rzymskokatolicka kaplica cmentarna pw. św. Wincentego wybudowana w latach 1840-1848.
W 1. połowie XX wieku Narew licznie zamieszkiwali Żydzi. Dziś jedyną pamiątką po nich jest znajdujący się w pobliżu kirkut. We wsi znajduje się prywatne muzeum-skansen prezentujące kolekcję używanych w minionych czasach przedmiotów gospodarstwa domowego i maszyn rolniczych. W Narwi działa firma Pronar, która produkuje m.in. sprzęt rolniczy.
W Narwi rozpoczyna trasę niebieski szlak rowerowy (Narew - Lewkowo Stare - Narewka - Budy), będąca trasą
alternatywną Białowieskiego Szlaku Transgranicznego oznakowanego kolorem żółtym. Oznakowana jest tu także
trasa piesza koloru żółtego zwana "Szlakiem Prawosławnych Świątyń".
Kuraszewo - wieś założona w XVI wieku. Znajduje się tu prawosławna drewniana cerkiew parafialna pw. św.
Antoniego Pieczerskiego wzniesiona w 1868 roku jako cerkiew cmentarna. W pobliżu wsi (w miejscu nazywanym
przez tutajeszą ludność "Zamczysko"), nad rzeką Łoknicą zobaczyć możemy ślady cmentarzyska archeologicznego z
X - XII w. oraz kurhany z IV - V w.
Przed wsią, na skrzyżowaniu, rozpoczyna się niebieski szlak Kuraszewo - Lady - Klejniki - Doratynka.
Nowe Berezowo - wieś cerkiewek. Znajdują się tu dwie prawosławne świątynie - drewniana z XVIII w. pw. św, Jana Teologa, ogrodzona murem z kamienia (wewnątrz znajdują się interesujące malowidła ścienne); tuż obok - murowana z 1873 r. pw. Wniebowstąpienia Pańskiego. We wsi stoją również dwie kapliczki prawosławne: murowana, pw. św. Aleksandra Newskiego (1868 r.) oraz drewniana, pw. św. Jerzego (1888 r.).
Na końcu wsi znajduje się żeliwny krzyż. Został on ustawiony na pamiątkę przejazdu przez nią zmieżającego do Białowieży cara Mikołaja II. Obok obecnie użytkowanego cmentarza znajduje się stary zabytkowy cmentarz z licznymi krzyżami nagrobkowymi. Atrakcją Nowego Berezowa jest też skansen "Chata Stefana", gdzie w dwóch starych podlaskich chatach zostały zebrane dawne przedmioty użytku codziennego. Właściciel prowadzi kwaterę agroturystyczną, a w gospodarstwie hoduje strusie.
W Nowym Berezowie rozpoczyna się trasa łącznikowa oznaczona kolorem czarnym Nowe Berezowo - Czyże - Lady.
Hajnówka - przy trasie szlaku można obejrzeć pomnik żubra. Jest to odlana z brązu, naturalnej wielkości
sylwetka "króla puszczy". Znajduje się na skwerku przy ulicy Aleksego Zina. Przy trasie na szlaku znajduje się
Sobór św. Trójcy - jedna z najnowocześniejszych cerkwii prawosławnych w Polsce. Świątynia zaprojektowana
została przez prof. Aleksandra Grygorowicza. Posiada 2 kondygnacje, 7 ołtarzy, sale katechetyczne. Całość
zwieńczona jest 2 wieżami z charakterystycznymi kopułami, które przypominają płonącą świecę. Wnętrze soboru
pokrywają bogate polichromie. Cerkiew może pomieścić jednorazowo 5 tys. osób. Co roku w maju odbywają się tu
koncerty muzyki w ramach Międzynarodowego Festiwalu Hajnowskie Dni Muzyki Cerkiewnej.
Przy głównej ulicy miasta (3-go Maja) znajdują się:
Muzeum i Ośrodek Kultury Białoruskiej - można tu obejrzeć wystawy dotyczące kultury mniejszości białoruskiej,
a także wystawy prac miejscowych artystów.
Centrum Turystyki Regionu Puszczy Białowieskiej - informacja turystyczna (także w infokiosku), sprzedaż map,
wydawnictw, pamiątek.
Kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego i św. Stanisława bp., a w nim wysokiej klasy 28 głosowe organy z
pracowni firmy Schlag und Schohne, wykonane na przełomie XIX i XX wieku. Jest to jedyny tego typu instrument w
północno-wschodniej Polsce. Co roku, w okresie letnim odbywają się tu Hajnowskie Spotkania z Muzyką Kameralną
i Organową.
Muzeum Kowalstwa i Ślusarstwa, gdzie można obejrzeć wystawę narzędzi i wyrobów kowalskich, a także (po
wcześniejszym telefonicznym uzgodnieniu) pokazy sztuki kowalskiej.
W Hajnówce, przy skwerku przy ul. A. Zina rozpoczynają się następujące szlaki:
- Hajnówka - Topiło - Hajnówka (niebieski szlak rowerowy)
- Hajnówka - Dubicze Cerkiewne - Czeremcha - Piaski (czerwony szlak rowerowy)
- Hajnówka - Orzeszkowo - Hajnówka (niebieski szlak pieszy)
- Hajnówka - Narewka (czerwony szlak pieszy)
Odcinek trasy szlaku rowerowego z Hajnówki do Nowego Berezowa pokrywa się z żółtym szlakiem pieszym "Szlak
Prawosławnych Świątyń".
Krynoczka - w pobliżu szlaku, w okolicy Hajnówki znajduje się cerkiewka pw. św. Braci Machabeuszy z 1848 roku
oraz kapliczka z uznawanym za cudowne źródełkiem znanym pod nazwą "Krynoczka". Miejsce to położone jest w
uroczysku "Miednoje" (kwartał 330) nad rzeczką Miedną. Dla wyznawców prawosławia jest to miejsce święte z
uwagi na cudowne uzdrowienia. Jest ono celem dorocznych pielgrzymek na święto Świętej Trójcy. Jak przed
wiekami, tak i teraz, pielgrzymi odwiedzający Krynoczkę, chusteczką zwilżoną w jej wodzie przecierają chore
miejsce, po czym pozostawiają ją na ogrodzeniu z tyłu za studzienką, w ten sposób symbolicznie pozbywając się
choroby. Nabożeństwa w świątyni odprawiane są kilka razy w roku w czasie świąt obchodzonych wg kalendarza
juliańskiego.
Rezerwat przyrody "Dębowy Grąd" - założony w celu ochrony naturalnego fragmentu Puszczy Białowieskiej z
bogactwem gatunkowym drzew (z przewagą dębu i jesionu), krzewów i roślin naczyniowych. W rezerwacie rośnie
ponad 30 drzew będących pomnikami przyrody. Odcinek ok. 0,5 km jest trasą wspólną Białowieskiego Szlaku
Transgranicznego z czerwonym szlakiem pieszym Hajnówka - Narewka.
Rezerwat przyrody "Lasy Naturalne Puszczy Białowieskiej" - największy z rezerwatów w Puszczy Białowieskiej, złożony z kilku obszarów. Chroni ekosystemy leśne Puszczy Białowieskiej i zachodzące w nich procesy
przyrodnicze; występują tu ponad 100-letnie drzewostany.
Budy - dawna śródleśna osada budników. Znajduje się tu pensjonat i skansen "Sioło Budy". Obiekt ten został
zbudowany w konwencji wiejskiej zagrody. Są tu drewniane podlaskie domy, w tym oryginalna chata chłopska z
1836 roku, okolona wierzbowym płotem, a także spichlerz, stodoła, studnia z żurawiem i bróg na siano.
Teremiski - dawna osada budników. Pierwsze wzmianki o niej pochodzą z XVIII w. Mieści się tu Uniwersytet
Powszechny im. J.J. Lipskiego założony przez Jacka Kuronia, finansowany przez Fundację "Pomoc Społeczna SOS" i
Fundację Edukacyjną Jacka Kuronia. Od kilku lat mieszka w Teremiskach znany dziennikarz Adam Wajrak.
Za wsią na skrzyżowaniu dróg leśnych rozpoczyna się rowerowa trasa oznaczona kolorem niebieskim: Budy -
Świnoroje - Narewka - Lewkowo Stare - Narew.
Stara Białowieża - uroczysko uznawane za zalążek dzisiejszej Białowieży. Znajduje się tu ścieżka edukacyjna
"Szlak Dębów Królewskich i Wielkich Książąt Litewskich". Wędrujemy wśród wiekowych dębów, nazwanych przez
pomysłodawców ścieżki - Ewę i Jacka Wysmułków, imionami władców Polski i Litwy związanych z Puszczą. Przy każdym dębie znajduje się tabliczka, a na niej informacje o samym drzewie oraz o jego "patronie". Nieopodal "Szlaku
Dębów Królewskich i Wielkich Książąt Litewskich" znajdują się miejsca ogniskowe i wiaty. W pobliżu Starej
Białowieży przebiega Podlaski Szlak Bociani. Prowadzi on do Narewki, Narwi i dalej do Narwiańskiego i
Biebrzańskiego Parku Narodowego.
Rezerwat Pokazowy Żubrów - obiekt Białowieskiego Parku Narodowego. Prezentowane są tu duże ssaki zamieszkujące Puszczę oraz koniki typu tarpan i żubronie. Przed wejściem znajdują się stragany z pamiątkami i parking.
Rezerwat krajobrazowy im. Władysława Szafera - rezerwat położony jest po obu stronach szosy Hajnówka -
Białowieża i obejmuje pas lasu szerokości od 700 do 1000 m. Prezentuje turystom najważniejsze zbiorowiska
Puszczy Białowieskiej, przede wszystkim grądów i borów mieszanych. Podziwiać tu można drzewa osiągające
znaczne rozmiary - dąb szypułkowy, świerk pospolity, sosnę zwyczajną, grab zwyczajny. Rezerwat został założony
w 1921 roku. Nosi imię znanego polskiego działacza ochrony przyrody i botanika - Władysława Szafera
(1896-1970).
Białowieża - wieś turystyczna będąca sercem Puszczy Białowieskiej. Szlak biegnie tu ulicą Krzyże i następnie w
prawo ulicą Grudkowską. Jadąc prosto ul. Olgi Grabiec dojedziemy do centrum wsi. W Białowieży można udać się
na wędrówkę po obszarze ochrony ścisłej Białowieskiego Parku Narodowego (najcenniejsza przyrodniczo część
parku i całej Puszczy Białowieskiej; zwiedzanie możliwe wyłącznie z licencjonowanym przewodnikiem).
Warte zobaczenia są główne zabytki Białowieży:
- Park Pałacowy
- cerkiew prawosławna pw. św. Mikołaja Cudotwórcy
- kościół rzemskokatolicki pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus
- Park Dyrekcyjny
- zespół budynków dworca kolejowego Białowieża Towarowa.
Warto też odbyć spacer ulicami Waszkiewicza i Tropinka - zachowało się przy nich sporo drewnianych zabudowań.
Koniecznie trzeba zwiedzić Muzeum Przyrodniczo-Leśne, obacenie najnowocześniejsze muzeum przyrodnicze w
Polsce. Przy szlaku znajduje się głaz wyznaczający geometryczny środek Puszczy Białowieskiej. W Białowieży
warto też odwiedzić Skansen Architektury Drewnianej Ludności Ruskiej Podlasia, gdzie możemy zobaczyć
architekturę ludową z przedpola Puszczy: drewniane wiatraki, stare chaty i kapliczę oraz barcie i ule kłodowe.
Skansen znajduje się przy drodze prowadzącej w kierunku wsi Pogorzelce.
Na ul. Krzyże Białowieski Szlak Transgraniczny łączy się z zielonym szlakiem rowerowym Białowieża - Dubicze
Cerkiewne oraz z trasami pieszymi: zielonym szlakiem Hajnówka - Białowieża oraz żółtym Białowieża - Topiło.
Grudki - osada pracowników leśnych, założona przy tartaku w czasie I wojny światowej. Znajduje się tu pole
kempingowe.
A co ciekawe...
Kolejka wąskotorowa - na początku lat 90. XX wieku Nadleśnictwo Hajnówka uruchomiło zabytkową kolejkę wąskotorową do przejazdów turystycznych i edukacyjnych. Oferuje przejazd do Postołowa i do Topiła. Szczególnie atrakcyjna jest podróż do śródleśnej osady Topiło, gdzie znajduje się sztuczny akwen. Służył on niegdyś do składowania drewna. Zbiornik podzielony jest groblą, przez którą biegnie tor kolejki wąskotorowej. Wokół zbiornika wiedzie ścieżka edukacyjna "Puszczańskie Drzewa". W Topile znajduje się miniskansen kolejki leśnej, a przy akwenie wiaty i miejsca ogniskowe. Niedaleko stoi również piękna kapliczka ekumeniczna i obelisk poświęcony leśnikom i ich rodzinom zamordowanym przez okupantów sowieckich i hitlerowskich - w łagrach i obozach w latach 1939 - 1945.
Znak krzyża - najbardziej rozpowszechnionym krzyżem w prawosławiu jest krzyż ośmioramienny. Górna poprzeczka zawiera napis "Jezus Nazareński, król żydowski" w jednym z trzech języków: hebrajskim, greckim lub po łacinie. Poprzeczka dolna jest odwołaniem do przypowieści biblijnej o dwóch łotrach ukrzyżowanych razem z Jezusem Chrystusem. Jej umieszczenie na krzyżu ma przypominać wiernym o możliwości wyboru pomiędzy dobrem i złem - tak jak dane to byłu obu łotrom. Dobry, który żałował za grzechy, trafił po śmierci do nieba (część podpórki zwrócona jest w górę), zły do piekła. Czasami można zobaczyć krzyż z półksiężycem, który jest złączeniem dwóch elementów: krzyża z kotwicą - nakiem nadziei. Półksiężyc jest także znakiem Bogurodzicy.
Przy drogach, we wsi lub przed miejscowością, stoją krzyże wotywne i kapliczki. Były one często ustawiane przez tutejszych mieszkańców. Te małe formy architektoniczne są zwykle drewniane i ustawiane przy drodze, na skrzyżowaniach dróg, w miejscach objawień lub innych ważnych dla społeczności lokalnej wydarzeń. Mają chronić mieszkańców przed różnymi chorobami.
Żubr jest największym dziko żyjącym ssakiem w Europie. Naturalnym środowiskiem życia żubrów są puszcze nizinne - dzisiaj jest to jedynie Puszcza Białowieska. Zwierzę to jest objęte ścisłą ochroną gatunkową. W 1966 r. zostało wpisane do Czerwonej Księgi gatunków zagrożonych wyginięciem. Cała światowa populacja wywodzi się od 7 osobników, stado białowieskie od 3 sztuk. Dlatego też istnieje zagrożenie kojarzenia zwierząt w bliskim pokrewieństwie. Ciężar ciała żubra samca waha się od 440 do 920 kg, natomiast samicy od 320 do 640 kg. Wysokość samca w kłębie to ok. 188 cm, wysokość samicy w kłębie to ok. 167 cm. Na głowie żubra osadzone są rogi - nie tylko u samca, ale i u samicy. Rogi samic są mniejsze i bardziej zgięte ku środkowi. Samiec żubra to byk, samica to krowa.
Żubry są zwierzętami roślinożernymi. Podstawowy pokarm żubrów stanowią rośliny dna lasu z udziałem kory i pędów drzew. Zimą żubry są dokarmiane sianem w stałych miejscach. Zwierzęta te nie jedzą trawy potocznie zwanej żubrówką. Nazwa żubrówka (turówka wonna) wywodzi się od pochodzenia z "żubrowej puszczy".
Głos żubra to tzw. chruczenie - jest cichy i podobny do gardłowego sapania. Ruja przypada u żubrów na sierpień i wrzesień. Ciąża trwa ok. 8,5 miesiąca. Krowa rodzi jedno cielę, najczęściej w maju, czerwcu i lipcu. Cielę po urodzeniu waży 15-35 kg. W pierwszej godzinie życia stoi o własnych siłach i ssie mleko matki.
Żubronie to mieszańce, hybrydy samca-żubra i samicy-bydła domowego.
Informacje oraz fotografie dzięki uprzejmości Starostwa Powiatowego w Hajnówce.
* * *
Obiekty w okolicy
Ośrodek Edukacji Leśnej "Jagiellońskie" - prowadzi go Nadleśnictwo Białowieża.Organizowane są tu wystawy
przyrodnicze, wystawy plastyczne i fotograficzne o tematyce przyrodniczej. Eksponowane są stare narzędzia
używane w pracach leśnych oraz pamiątki związane z zawodem leśnika. Ośrodek prowadzi zajęcia dydaktyczne.
Ścieżka edukacyjna "Puszczańskie Drzewa" - prowadzi przez lasy grądowe z okazałymi dębami, lipami, jesionami i sosnami - z Białowieży, przez rezerwat krajobrazowy im. Władysława Szafera do Rezerwatu pokazowego Żubrów
BPN. Ścieżka ma 4 km długości.
Zwierzyniec - osada myśliwska założona pod koniec XIX w. w miejscu, gdzie wcześniej (ok. XVIII w.) znajdował
się zwierzyniec, czyli ogród do polowań. W XIX w. wybudowano tutaj carski zwierzyniec. Znajdujący się tu
pomnik żubra nie jest wierną kopią historycznego zwierzynieckiego pomnika żeliwnego, ufundowanego przez cara
Aleksandra II na pamiątkę swego polowania w 1860 r. Oryginał, o czym pisał Igor Newerly w książce "Zostało z
uczty bogów" , znajduje się obecnie w Spale, gdzie został wywieziony w latach 20. XX wieku. Replika pomnika
żubra stanęła w 2004 r., w którym obchodzone było 75-lecie restytucji (czyli odnowienia gatunku) żubra w
Puszczy Białowieskiej. Wykonany jest z utwardzonego tworzywa.
Zwierzyniec znajduje się w połowie drogi między Hajnówką a Białowieżą.